Prawo właściwe dla pracowników transportu w kontekście wyroku C-485/24 Locatrans

Na współczesnym, zinformatyzowanym i uwspólnotowionym rynku coraz częściej dochodzi do świadczenia pracy i usług w układzie transgranicznym. Pracodawcy europejscy nie tylko delegują pracowników za granicę, ale i poszukują członków swoich zespołów na terenie całej Unii Europejskiej. W konsekwencji miejsce zamieszkania pracownika, siedziba pracodawcy oraz faktyczne wykonywanie obowiązków nie muszą znajdować się w tym samym państwie.

Wraz ze wzrostem mobilności pracowników w ramach Unii Europejskiej pojawia się problem ustalenia prawa właściwego dla transgranicznego stosunku pracy. W wymiarze faktycznym sytuacje takie prowadzą często do kolizji interesów pracownika i pracodawcy, natomiast w wymiarze prawnym rodzą konieczność ustalenia prawa właściwego na podstawie Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz.U.UE.C.2005.169.10, tzw. Konwencja rzymska). Zagadnienie to zostało poruszone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-485/24 Locatrans z 11 grudnia 2025 r., w którym sąd wskazał, jak ustalić „właściwe prawo”, gdy „zwykłe” miejsce wykonywania pracy w trakcie zatrudnienia ulega przesunięciu.

Ustalenie właściwego prawa w świetle postanowień Konwencji rzymskiej

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczył wykładni art. 3 i 6 Konwencji rzymskiej. Akt ten ma zastosowanie do zobowiązań umownych w sytuacjach, które wykazują związek z prawem różnych państw. Powyższe oznacza, że jej przepisy stosuje się wyłącznie do umów posiadających tzw. element międzynarodowy, czyli takich, w których sytuacja prawna jest powiązana z więcej niż jednym porządkiem prawnym. W takich przypadkach powstaje problem ustalenia prawa właściwego dla zobowiązania umownego, a Konwencja wskazuje, które prawo krajowe należy zastosować do danej umowy.

Zgodnie z art. 3 Konwencji, umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być wyraźny lub w sposób dostatecznie pewny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części.

W zakresie indywidualnych umów o pracę sytuacja ulega skomplikowaniu. Co do zasady strony mają możliwość wyboru właściwego prawa, jednak:

• w przypadku braku wskazania przez strony właściwego prawa do umów o pracę stosuje się prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, i to nawet wówczas, gdy jest tymczasowo oddelegowany do innego państwa albo;
• prawo państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, w którym pracownik został zatrudniony, jeżeli zazwyczaj nie świadczy on pracy w jednym i tym samym państwie;
• chyba, że z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem; w takim przypadku stosuje się prawo tego innego państwa.

Należy mieć jednak na względzie to, że swoboda wyboru prawa właściwego dla umowy o pracę nie może pozbawić pracownika ochrony należnej mu na mocy przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy. Nie może bowiem dojść do sytuacji, w której pracownik mający miejsce zwykłego wykonywania pracy w innym państwie zostanie pozbawiony ochrony przysługującej mu na podstawie przepisów tego państwa, których nie można wyłączyć w drodze umowy. Dla ilustracji można wskazać sytuację pracownika z Polski oddelegowanego do wykonywania pracy w Danii. Wybór prawa polskiego jako prawa właściwego nie może prowadzić do pozbawienia takiego pracownika ochrony wynikającej z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa państwa wykonywania pracy, w szczególności w zakresie minimalnych standardów zatrudnienia, takich jak minimalna stawka wynagrodzenia.

System międzynarodowego prawa pracy w zakresie określania prawa właściwego umowy o pracę

W analizie tego rodzaju stanów faktycznych istotne znaczenie ma również ich wymiar temporalny, determinujący zakres zastosowania poszczególnych instrumentów prawa prywatnego międzynarodowego. Nie wszystkie stosunki umowne mogą być bowiem rozstrzygane na podstawie przepisów przewidzianych w Konwencji rzymskiej. Funkcję tej umowy przejęło bowiem Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U.UE.L.2008.177.6), które znajduje zastosowanie do umów zawartych począwszy od dnia 17 grudnia 2009 r. Konwencja ma zatem zastosowanie do umów zawartych przed dniem 17 grudnia 2009 r., przy czym właśnie taka umowa była przedmiotem analizy w wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 11 grudnia 2025 r., C-485/24.

Postępowanie krajowe i pytanie prejudycjalne w sprawie C-485/24 Locatrans

Sprawa rozpatrywana przez Trybunał Sprawiedliwości wywodzi się ze stosunku pracy nawiązanego 15 października 2002 r. pomiędzy obywatelem Francji (dalej: ES) a spółką Locatrans, przedsiębiorstwem transportowym z siedzibą w Luksemburgu. Zgodnie z pierwotną umową o pracę ES został zatrudniony jako kierowca w transporcie międzynarodowym, a strony dokonały wyboru prawa luksemburskiego jako prawa właściwego dla łączącego je stosunku prawnego. Dokumentacja umowna przewidywała, że zadania pracownika będą realizowane głównie na terytorium Niemiec, państw Beneluksu, Włoch, Hiszpanii, Portugalii oraz Austrii.

W trakcie trwania wieloletniego zatrudnienia sytuacja faktyczna uległa jednak istotnej ewolucji, prowadząc do coraz silniejszej koncentracji aktywności zawodowej kierowcy na terytorium Francji. Kluczowym momentem dla sporu było pismo pracodawcy z dnia 31 marca 2014 r., w którym Locatrans, po dokonaniu analizy ostatnich 18 miesięcy pracy ES, stwierdził, że zasadniczą część swoich obowiązków (ponad 50%) pracownik ten wykonuje we Francji. W związku z powyższym pracodawca uznał za swój obowiązek zgłoszenie kierowcy do francuskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Bezpośrednią przyczyną sporu prawnego stała się odmowa ES wyrażenia zgody na skrócenie wymiaru czasu pracy zaproponowane przez Locatrans, co skutkowało rozwiązaniem umowy o pracę w lipcu 2014 roku.

Sprawa trafiła na francuską wokandę. Sąd pierwszej instancji początkowo oddalił roszczenia odszkodowawcze ES, uznając prymat wybranego w umowie prawa luksemburskiego. Wyrok ten został jednak uchylony przez sąd drugiej instancji, który orzekł, że w świetle art. 6 Konwencji rzymskiej, wybór prawa nie może pozbawiać pracownika ochrony wynikającej z przepisów bezwzględnie obowiązujących państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona. Sąd ten, uznając Francję za takie miejsce, zasądził od pracodawcy odszkodowanie za zwolnienie nieoparte na rzeczywistej i poważnej przyczynie.

Spółka Locatrans wniosła skargę kasacyjną do francuskiego sądu, który powziął wątpliwość dotyczącą tzw. łącznika, czyli kryterium pozwalającego ustalić prawo właściwe dla danej umowy. W tej sprawie kluczowe było znaczenie przesłanki „państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę” (zawartej w art. 6 ust. 2 lit. a Konwencji rzymskiej) w sytuacji, gdy to miejsce zmieniało się w trakcie trwania stosunku pracy.

Sąd odsyłający zauważył, że o ile w orzecznictwie dotyczącym jurysdykcji Trybunał dopuścił uwzględnienie ostatniego okresu pracy, o tyle przeniesienie tej logiki na grunt prawa właściwego budzi wątpliwości ze względu na zasadę pewności i przewidywalności prawa.

Wobec powyższego, Sąd Kasacyjny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 3 i 6 [Konwencji rzymskiej – K.N] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, dla ustalenia prawa właściwego, w sytuacji gdy strony nie dokonały wyboru tego prawa, należy uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy, aby ustalić miejsce, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę, czy też należy uwzględnić ostatni okres pracy, jeżeli pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w wykonaniu umowy o pracę w innym miejscu, które zgodnie z wyraźną wolą stron ma stać się nowym zwykłym miejscem pracy?”.

Istota pytania prejudycjalnego

Procedura prejudycjalna, uregulowana w art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, stanowi fundament współpracy między Trybunałem Sprawiedliwości a sądami krajowymi, pełniącymi funkcję „unijnych sądów prawa powszechnego”. Jej nadrzędnym celem jest zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania prawa unijnego w obliczu istnienia wielu odrębnych systemów proceduralnych oraz wersji językowych przepisów.

W sprawie Locatrans, sąd krajowy wystąpił do Trybunału z pytaniem o wykładnie przepisów. Choć Trybunał nie posiada kompetencji do bezpośredniego orzekania o zgodności norm krajowych z unijnymi, w praktyce często przeredagowuje pytania sądów, aby wskazać właściwą interpretację unijną niezbędną do rozstrzygnięcia sporu. Co istotne, potrzeba jednolitej wykładni rozciąga się również na sytuacje „czysto krajowe” co pozwala uniknąć rozbieżności interpretacyjnych niezależnie od okoliczności stosowania danego wzorca unijnego.

Argumentacja Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-485/24 Locatrans

Odnosząc się do poruszanej problematyki, Trybunał podkreślił szczególny charakter Konwencji dla indywidualnych umów o pracę, który ogranicza (poprzez zastosowanie norm kolizyjnych) możliwość wyboru prawa, chociażby ze względu na ochronę niezbywalnych praw pracownika.

Decydując o wyborze prawa właściwego, Trybunał uporządkował sekwencję badania: w pierwszej kolejności należy sięgać po argument „zwyczajowego” miejsca świadczenia pracy  a gdy nie da się go ustalić, należy właściwe prawo ustalić względem państwa, w którym zarejestrowane jest przedsiębiorstwo zatrudniające, przy czym obie przesłanki mogą zostać „przełamane” w sytuacji, gdy z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem, to stosuje się prawo tego innego państwa.

W tym kontekście Trybunał zauważył, że odpowiednie przepisy Konwencji rzymskiej nie wskazują, jaki okres stosunku pracy należy uwzględnić, aby stwierdzić, że pracownik zazwyczaj świadczy pracę w danym miejscu.

Ze względu na fakt, że na kanwie Konwencji nie jest możliwe określenie państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a Konwencji, Trybunał badając sprawę odniósł się do argumentu siedziby przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony. W tym wypadku przedsiębiorstwo miało siedzibę w Bettembourgu (Luksemburg), jednakże trybunał zwrócił uwagę, że jeżeli całokształt okoliczności wskazuje na ściślejszy związek z innym państwem, to sąd krajowy winien odstąpić od stosowania przepisów art. 6 ust. 2 lit. a i b i zastosować prawo tego innego państwa – także wtedy, gdy strony zawierając umowę wybrały inne prawo, jeżeli wybór pozbawiałby pracownika ochrony wynikającej z norm bezwzględnie obowiązujących prawa ściślej związanego.

Trybunał doprecyzował, że w ramach testu „ściślejszego związku” należy brać pod uwagę całokształt elementów charakteryzujących stosunek pracy, w tym m.in. państwo opodatkowania, przynależność do systemu zabezpieczenia społecznego oraz elementy dotyczące wynagrodzenia i warunków pracy. W tym ujęciu „ostatnie” miejsce stałego wykonywania pracy, mające stać się nowym zwyczajowym miejscem pracy, uznał za istotną okoliczność.

Kończąc wywód Trybunał orzekł, że art. 3 i 6 Konwencji rzymskiej, a w szczególności art. 6 ust. 2 in fine, należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez określony czas w określonym miejscu, zostaje skierowany do wykonywania działalności w innym miejscu, które ma stać się nowym miejscem, w którym ten pracownik będzie zazwyczaj świadczył pracę, to właśnie to ostatnie miejsce należy wziąć pod uwagę podczas badania wszystkich okoliczności w celu ustalenia prawa, które będzie właściwe w przypadku braku wyboru prawa przez strony.

W efekcie sąd francuski będzie musiał ponownie przeanalizować, czy w świetle wszystkich obiektywnych okoliczności faktycznych rozpatrywana umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z Francją niż z Luksemburgiem.

Konsekwencje wyroku dla pracowników i przedsiębiorców – czy miejsce pracy może ulec zmianie?

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-485/24 Locatrans niesie ze sobą fundamentalne konsekwencje dla interpretacji transgranicznych stosunków pracy, precyzując, w jaki sposób ewolucja miejsca wykonywania zadań wpływa na prawo właściwe dla ochrony pracownika.

Zgodnie z orzeczeniem TSUE, miejsce zazwyczaj wykonywanej pracy może ulec zmianie w trakcie trwania stosunku pracy, co ma bezpośredni wpływ na określenie obowiązków pracodawcy wobec pracownika.  Dla pracowników sektorów mobilnych, takich jak transport międzynarodowy, wyrok Locatrans oznacza realne wzmocnienie ich ochrony prawnej poprzez dopasowanie statusu prawnego do faktycznego miejsca pracy, zaś dla pracodawców wyrok stanowi poważne wyzwanie operacyjne i prawne. Przedsiębiorcy nie mogą polegać wyłącznie na postanowieniach wskazujących właściwość prawa, a jeśli rzeczywistość zatrudnienia ulegnie zmianie, sąd krajowy zbada czy sprawa nie będzie podlegała innej jurysdykcji.

Podsumowując, wyrok TSUE w sprawie Locatrans promuje podejście funkcjonalne, w którym stan faktyczny dominuje nad formalnymi zapisami umowy. Zarówno pracownicy, jak i przedsiębiorcy muszą być świadomi, że długotrwała ewolucja sposobu wykonywania pracy może doprowadzić do automatycznej zmiany systemu prawnego chroniącego dany stosunek pracy.

dr Krzysztof Niewęgłowski

radca prawny, ekspert ds. legislacji w Biurze Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu

Źródła:

A. Zalasiński, Zakres pytania prejudycjalnego, Publikacje Elektroniczne ABC, LEX

A. Gawron, W poszukiwaniu prawa właściwego dla pracy zdalnej, PPrPM 2024, nr 34, s. 125-146.

M. A. Zachariasiewicz, Uwagi na temat wybranych orzeczeń sądów polskich z zakresu rozporządzenia nr 593/2008 o prawie właściwym dla zobowiązań umownych (Rzym I), EPS 2016, nr 10, s. 27-35.

Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwarta do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 roku

S. Lerman-Balsaux, Wybór prawa dla zobowiązań umownych na gruncie rozporządzenia Rzym I, Warszawa 2022.

Wyrok TS z 11.12.2025 r., C-485/24, LOCATRANS SARL PRZECIWKO ES

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I)